\n<\/em><\/strong>Bu devin \u00f6yle ayaklar\u0131 var ki, g\u00fcnde binlerce kilometre ko\u015fabilir.
\n<\/em><\/strong>Bu devin \u00f6yle kanatlar\u0131 var ki, bulutlar \u00fczerinde, ku\u015flar\u0131n \u00e7\u0131kamad\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksekliklerde u\u00e7abilir.
\n<\/em><\/strong>Bu devin \u00f6yle y\u00fczge\u00e7leri var ki, su alt\u0131nda bal\u0131klardan daha iyi y\u00fczebilir.
\n<\/em><\/strong>Bu devin \u00f6yle g\u00f6zleri ve kulaklar\u0131 var ki, g\u00f6r\u00fclmeyeni g\u00f6r\u00fcr, ba\u015fka bir k\u0131tada konu\u015fulanlar\u0131 i\u015fitir.
\n<\/em><\/strong>Bu dev o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr ki, da\u011flar\u0131 delip ge\u00e7er ve doludizgin ak\u0131p giden sular\u0131 durdurur.
\n<\/em><\/strong>Bu dev, yery\u00fcz\u00fcn\u00fc istedi\u011fi gibi de\u011fi\u015ftirir, ormanlar diker, denizleri birle\u015ftirir, \u00e7\u00f6lleri sular.
\n<\/em><\/strong>Kimdir bu dev?
\n<\/em><\/strong>Bu dev insand\u0131r.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n
SSCB s\u00fcrecinde yaz\u0131lan ve eme\u011fi y\u00fcceltmesi \u2018telkin edilen\u2019 bu kitap, do\u011fay\u0131 dize getirmeyi marifet sayan, insan\u0131n do\u011faya m\u00fcdahalesini \u2018geli\u015fim\u2019 olarak kutlayan insan merkezli bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7eriyor ki bug\u00fcn bu yakla\u015f\u0131m\u0131n medeniyet ya da geli\u015fim ad\u0131na d\u00fcnyada nas\u0131l do\u011fal felaketleri tetikledi\u011fini ya\u015fayarak g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n
Sanayi Devriminden bu yana atmosfere yay\u0131lan y\u00fcksek karbon sal\u0131n\u0131m\u0131 ile atmosferin \u0131s\u0131nmas\u0131, bu \u0131s\u0131nma sonucu d\u00fcnyada buzullar\u0131n erimesi, eriyen buzullar\u0131n eko sistemde do\u011fal ve ya\u015fanabilir olan dengenin bozulmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rmas\u0131, yine g\u00fcne\u015ften gelen zararl\u0131 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n \u00fcst\u00fcm\u00fcze boca edilmesini engelleyen ozon tabakas\u0131n\u0131n atmosfere sal\u0131nan bu sanayi at\u0131klar\u0131 sonucu delinmesi vb. \u00e7ok\u00e7a anomali olu\u015fmu\u015f durumda.<\/p>\n
Babil Kulesini kibriyle in\u015fa eden insan, y\u0131k\u0131m\u0131na da r\u0131za g\u00f6stermeliydi; \u00f6yle de oldu. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n vebas\u0131 olarak tarif edilen ve d\u00fcnyay\u0131 sarsan pandemi, do\u011fan\u0131n bilgisinin, insan\u0131n bilgisinden evla oldu\u011funu g\u00f6sterdi. D\u00fcnyan\u0131n kaynaklar\u0131 sonsuz de\u011fil, do\u011fada var olan her \u015fey transforme oluyor. Bilinen bir do\u011fal yasad\u0131r; do\u011fa verdi\u011fini geri al\u0131r. \u00d6l\u00fcm de do\u011fan\u0131n bu reaksiyonlar\u0131ndan biri de\u011fil mi?<\/p>\n
Peki yak\u0131n gelecekte insan\u0131n soyu t\u00fckenebilir mi?<\/p>\n
2020 yap\u0131m\u0131 La Valla (The Barrier) dizisi, son y\u0131llarda s\u0131k s\u0131k tercih edilen \u2018gelecek\u2019 konusunu i\u015fliyor. Distopik bir dizi olan La Walla (Bariyer, Duvar) 2045\u2019te \u0130spanya\u2019da ge\u00e7iyor. D\u00fcnyan\u0131n tamam\u0131nda g\u00f6r\u00fclen vir\u00fcsler, do\u011fal y\u0131k\u0131mlar, su ve yiyecek gibi do\u011fal kaynaklar\u0131n t\u00fckenmesi, az miktarda olan kaynaklar\u0131n da se\u00e7kin bir s\u0131n\u0131f\u0131n kullan\u0131m\u0131nda olmas\u0131 ve bu se\u00e7kin s\u0131n\u0131f\u0131 koruyan dikta bir rejimin s\u00fcrmesi konusu sars\u0131c\u0131 bir \u015fekilde i\u015fleniyor dizide. Filmin orijinal ismi \u201cThe Barrier\u201d yani bariyer-duvar. \u00c7\u00fcnk\u00fc h\u00fck\u00fcmet hastal\u0131k ve a\u00e7l\u0131k i\u00e7inde k\u0131r\u0131lan halk ile burjuva s\u0131n\u0131f\u0131 aras\u0131nda bir duvar in\u015fa etmi\u015ftir. Duvar\u0131n arkas\u0131nda g\u00fcll\u00fck g\u00fclistanl\u0131k bir hayat s\u00fcren \u2018se\u00e7kin\u2019 insanlar ya\u015far. Ahlak\u0131n ve vicdan\u0131n elit s\u0131n\u0131fa g\u00f6re \u015fekillendi\u011fi bu rejimi ise ordu korumaktad\u0131r. Ac\u0131 olan ise insanlar\u0131n do\u011fal y\u0131k\u0131m sonras\u0131, bir kurtulu\u015f \u00fcmidi olarak kendi iradeleriyle diktat\u00f6rl\u00fc\u011fe onay vermeleri; en az\u0131ndan itiraz etmemeleridir. Ordunun burjuva s\u0131n\u0131f\u0131 lehine korudu\u011fu bu bariyer, devrimci bir \u00f6rg\u00fctlenme ile halk\u0131n m\u00fcdahalesine neden olacakt\u0131r. Bir film olarak kurgulanan bu olas\u0131 gelecek i\u00e7in ilerleyen b\u00f6l\u00fcmlerde tekrar c\u00fcmle kuraca\u011f\u0131z. Keza gidi\u015fat\u0131n o y\u00f6nde oldu\u011funa dair g\u00fc\u00e7l\u00fc emareler var.<\/p>\n
<\/p>\n
Homo Habilis\u2019ten Homo Erectus\u2019a Hayatta Kalma Ser\u00fcveni<\/strong><\/p>\n \u015eimdi yaz\u0131n\u0131n meram\u0131 daha iyi anla\u015f\u0131ls\u0131n diye daha geriye, insan\u0131n d\u00fcnyadaki varolu\u015f- yok olu\u015f g\u00fcnlerine gidelim. \u0130lk insanlar\u0131n ya\u015famlar\u0131na, onlar\u0131n ilk yarat\u0131mlar\u0131na, toplumla\u015fma s\u00fcre\u00e7lerine ve ilk ahlaki kurallar\u0131n ile yasalar\u0131n olu\u015fmas\u0131na bakal\u0131m k\u0131saca. \u0130nsan\u0131n evrimi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fma yapan bilim insanlar\u0131, insan\u0131n yakla\u015f\u0131k 100.000 y\u0131l avc\u0131 toplay\u0131c\u0131 bir hayat s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde birle\u015firler. Mezopotamya\u2019da yap\u0131lan ilk tar\u0131m ve yakla\u015f\u0131k 100.000 bin y\u0131l \u00f6nce g\u00fcndelik hayat\u0131n kullan\u0131m\u0131na sokulan ate\u015f hi\u00e7 ku\u015fkusuz soyumuzun devam\u0131 ve geli\u015fimi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck devrimsel s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Yetenekli \u0130nsan anlam\u0131na gelen Homo Habilis\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 ilk el aletleri ile ya\u015fam\u0131na yeni bir evre kazand\u0131ran insan, kazand\u0131\u011f\u0131 \u00f6zg\u00fcvenle daha da dik y\u00fcr\u00fcmeye ba\u015flam\u0131\u015f olmal\u0131. Bu dik y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f boyunun da uzamas\u0131na neden olacak ve yeni bir \u2018t\u00fcr\u2019 olarak tan\u0131mlanacakt\u0131: Homo Erectus; yani g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131n ana\/atas\u0131.<\/p>\n Beslenme ve bar\u0131nma gibi temel sorunlar\u0131n\u0131 gideren insan, alet yap\u0131m\u0131 ve hayat\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131racak di\u011fer ara\u00e7 ve gere\u00e7leri \u00fcretmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda art\u0131k toplumsalla\u015fman\u0131n ilk ad\u0131mlar\u0131n\u0131 da atm\u0131\u015ft\u0131r. Ama yine de bu s\u00fcre\u00e7lerin 100 binlerce ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze yakla\u015ft\u0131k\u00e7a da 10 binlerce y\u0131l i\u00e7erisinde cereyan etti\u011fini hat\u0131rlayal\u0131m. \u0130nsanl\u0131k tarihinin en \u00f6nemli bulu\u015flar\u0131 aras\u0131nda say\u0131lan Yaz\u0131 ve Tekerlek g\u00fcn\u00fcm\u00fczden 5 bin y\u0131l \u00f6nce Mezopotamya\u2019da ke\u015ffedildi ve hala insanl\u0131\u011f\u0131n kullan\u0131m\u0131nda. Bug\u00fcn\u00fcn gen\u00e7li\u011fi ilkel bir alet olarak tan\u0131mlayaca\u011f\u0131 ama yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda muhte\u015fem i\u015flevlere sahip ilk silah\u0131m\u0131z olan baltan\u0131n 1 milyon y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcre kullan\u0131mda oldu\u011funu unutmayal\u0131m. Yani 100 binlerce y\u0131lda yarat\u0131lan devrimsel s\u00fcre\u00e7ler zamanla 10 binlerce y\u0131ldan, binlerce y\u0131la inecek ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise saatlere ve dakikalarla bile s\u0131\u011fmayacak bir h\u0131za eri\u015fecekti.<\/p>\n 100 bin y\u0131l \u00f6nce ate\u015fi ke\u015ffeden, ondan yararlanan \u2018erectuslar\u2019 insan evriminin h\u0131zlanmas\u0131na da katk\u0131 sundu. Ate\u015fte yiyecek pi\u015firmeyi \u00f6\u011frenen erectusun \u00e7ene yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015fmeye ba\u015flayacak, \u2018evrim ekonomisi\u2019 diye tarif edilen s\u00fcreci ba\u015flatacakt\u0131. Bug\u00fcn g\u00fcnl\u00fck dil kullan\u0131m\u0131nda, s\u0131k\u00e7a kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z, \u00e7ok konu\u015fan ve laf kalabal\u0131\u011f\u0131 yapan birine \u201c\u00e7ene yapma\u201d dedi\u011fimizde \u00e7ok da anlam y\u00fcklemeden s\u00f6yleyiveririz. Ama ilk insanlar\u0131n (mesela Neandertallerin) alt \u00e7enelerinin hemen hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131, do\u011frusu geli\u015fmedi\u011fi biliniyor. Beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fen insan\u0131n, i\u015faret dilinde konu\u015fma diline ge\u00e7ti\u011fi s\u00fcre\u00e7te evrimle\u015fen a\u011f\u0131z ve \u00e7ene yap\u0131s\u0131 da de\u011fi\u015fir. Gelinen u\u011frakta ise i\u015faret dili teknoloji arac\u0131l\u0131\u011f\u0131ya tekrar hayat\u0131m\u0131za girdi; de\u011finece\u011fiz.<\/p>\n Ate\u015fi bulan ve etraf\u0131nda sosyalle\u015fen ilk insanlar, olas\u0131 ki ilk muhabbetleri de bu ortamda yapm\u0131\u015flard\u0131r. Byron Reese, dil ve ate\u015f ili\u015fkisi \u00fczerinden bu s\u00fcreci \u0130lk \u00c7a\u011f olarak nitelendiriyor.<\/a>[1]<\/a>\u00a0Ate\u015f etraf\u0131nda sosyalle\u015fen, \u00e7o\u011funlukla kan ba\u011f\u0131 olan k\u00fc\u00e7\u00fck akraba topluluklar ilk kom\u00fcnlerin ve ilk kolektif davran\u0131\u015flar\u0131n g\u00f6zlendi\u011fi topluluklar olarak tarihteki nadide yerini alm\u0131\u015flard\u0131. Marshall Sahlins\u2019\u0131n tan\u0131m\u0131yla \u2018m\u00fc\u015fterek ya\u015famlar\u2019 belki de ilk bu ate\u015f ve av partisi (alet geli\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in) etraf\u0131nda geli\u015fmi\u015fti.<\/a>[2]<\/a>\u00a0Toplum dedi\u011fimiz kategorinin ilk hali de bu alet ve gere\u00e7lerin i\u015flevsel k\u0131l\u0131nmas\u0131 d\u00f6neminde mayalanacakt\u0131.<\/p>\n M\u00fc\u015fterek ya\u015famlar insanlar aras\u0131nda ortak davran\u0131\u015f, ortak inan\u0131\u015f gibi normlar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131n motor g\u00fcc\u00fc olacakt\u0131. Sosyalle\u015fmenin de ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bu evrede, ava ortak gidildi\u011fi, besinlerin ortakla\u015fa topland\u0131\u011f\u0131, t\u00fcketimin ortak yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, hatta takas edildi\u011fi sonradan \u00fcretildi\u011fi bir sosyal s\u00fcre\u00e7 de ba\u015flayacak, hatta \u00f6zel m\u00fclkiyetin olu\u015fmas\u0131 ve ilk devletle\u015fme n\u00fcveleri de bu ortamlarda g\u00f6r\u00fclecekti. Toplum: \u201cHer ya\u015fta bireyin i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131, ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in etkile\u015fen, belli bir mek\u00e2nda ya\u015fayan ve ortak bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc (din, dil vb.) payla\u015fan pek \u00e7ok say\u0131daki insan\u0131n olu\u015fturdu\u011fu birlikteli\u011fe \u201ctoplum\u201d denir. (Anonim tan\u0131m)<\/p>\n \u0130nsan, Do\u011fay\u0131 \u0130zleyerek \u00d6\u011frenir<\/strong><\/p>\n \u0130nsan ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7evre ve iklim \u015fartlar\u0131na g\u00f6re birikimler elde eder. G\u00f6zlem ve tecr\u00fcbeye dayanan bu birikimini soyunu devam ettirmek i\u00e7in de kulland\u0131. \u0130klimleri ve mevsimleri g\u00f6zlemleyerek bar\u0131nma ihtiyac\u0131n\u0131 gideren insan; gece ve g\u00fcnd\u00fcz \u015fartlar\u0131nda korunmay\u0131, sava\u015f\u0131 ve savunmay\u0131, ku\u015flar\u0131 izleyerek u\u00e7may\u0131, u\u00e7a\u011f\u0131 ve di\u011fer g\u00f6k ara\u00e7lar\u0131n\u0131 hayat bilgisinden \u00fcretti.<\/p>\n \u0130nsan\u0131n hayattan biriktirdi\u011fi ve ya\u015fam\u0131n\u0131 idame ettirmede enstr\u00fcman olarak kulland\u0131\u011f\u0131 de\u011fer normlar\u0131, hayat\u0131 ya\u015fan\u0131r k\u0131lma i\u015flevi de g\u00f6r\u00fcr. Do\u011fal toplum s\u00fcre\u011finde olu\u015fan bu normlar b\u00fct\u00fcn\u00fc, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde totem ve tabu olarak da ifade bulur. Mesela ahlak bu formlar\u0131n toplam\u0131ndan beslenip de\u011fer olarak hayata anlam kazand\u0131r\u0131r. Totem, mitoloji ve felsefe bu s\u00fcrecin sonu\u00e7lar\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclebilir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz insan\u0131 i\u00e7in hemen hi\u00e7bir anlam ifade etmeyen ve anlams\u0131z bulunan bu formlar asl\u0131nda hayat tecr\u00fcbesinden ba\u015fka \u015fey de de\u011fildir. Yak\u0131n zamana kadar k\u00f6y toplumlar\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren ate\u015f ve su totemleri tamamen ya\u015famsal tecr\u00fcbelerden kaynakl\u0131 olagelmi\u015ftir. Ate\u015fi zor \u015fartlarda bulan Buzul \u00c7a\u011f insan\u0131n do\u011fal ki onu korumas\u0131, s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flamas\u0131 hayat\u0131 i\u00e7in elzem olmu\u015ftur.<\/p>\n Yine kurak bir iklimde tatl\u0131 su kaynaklar\u0131n\u0131n k\u0131ymetine binaen olu\u015fturdu\u011fu tabular asl\u0131nda ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirmek i\u00e7in ba\u015fvurdu\u011fu bir ara\u00e7tan ba\u015fka \u015fey de\u011fil. Yani ate\u015fin s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flamak, varl\u0131k nedeni olan suyu korumak i\u00e7in toteme ihtiya\u00e7 duymu\u015ftur. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ifadesiyle \u201cyasa\u201d olu\u015fturmu\u015ftur asl\u0131nda. \u2018Bizi haks\u0131zl\u0131klardan koruyan ve yaz\u0131l\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 halde uyulmamas\u0131 ay\u0131p olarak kabul edilen yasalar\u0131m\u0131z var\u2019 diyor Atinal\u0131 Perikles.<\/a>[3]<\/a>\u00a0\u00d6rne\u011fin ate\u015fin g\u00fcndelik ya\u015fam i\u00e7erisindeki de\u011ferini anlayacak bilin\u00e7te, birikimde olmayan \u00e7ocu\u011fun ate\u015fi s\u00f6nd\u00fcrmemesi i\u00e7in: \u201cE\u011fer ate\u015fe i\u015fersen annenin memeleri yara olur\u201d totemi yarat\u0131larak ate\u015fe zeval gelmemesi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ve benzeri totemler zaman i\u00e7erisinde ba\u011flam\u0131ndan kopar\u0131l\u0131p dini de\u011fer olarak insanlar\u0131n \u00f6n\u00fcne konuldu\u011fu da s\u0131k rastlanan bir olgudur. Modern zaman insan\u0131 i\u00e7in pek bir \u015fey ifade etmeyen bu totemlerin arkaik prati\u011fi bilinmeden inan\u00e7 olarak hala varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi hi\u00e7 ku\u015fkusuz dogma ile a\u00e7\u0131klanabilir. Do\u011fal toplum s\u00fcre\u011finde olu\u015fan ve ya\u015fam devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131na pozitif katk\u0131 sunan totemleri, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 ile ba\u011flant\u0131lamak da dogmatik bir yakla\u015f\u0131m olacakt\u0131r. Olgular\u0131 zaman, mekan ve \u015fartlar g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak de\u011ferlendirmek, hi\u00e7 ku\u015fkusuz tarihi do\u011fru anlamam\u0131za katk\u0131 sunacakt\u0131r.<\/p>\n Ahlaki-Politik Toplum<\/strong><\/p>\n \u0130nsan\u0131n, di\u011fer canl\u0131lar\u0131n aksine zekas\u0131n\u0131 kullanarak iklim ve do\u011fa \u015fartlar\u0131yla ba\u015f etmesi, yiyecek ve bar\u0131nma sorunlar\u0131n\u0131 azami \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7\u00f6zd\u00fckten sonra n\u00fcfusunun da \u00e7o\u011falmas\u0131yla, k\u00fc\u00e7\u00fck topluluklardan b\u00fcy\u00fck topluluklara d\u00f6n\u00fc\u015fmesi (k\u00f6y, \u015fehir ve devlet s\u00fcreci) ya\u015famsal kurallar\u0131n da daha i\u015flevli hale gelmesini, getirilmesine ihtiya\u00e7 duymu\u015ftur. Rousseau \u2018insan\u0131n do\u011fal halinden yurtta\u015fl\u0131k haline gelmesi\u2019 diyor.<\/a>[4]<\/a>\u00a0Toplumsalla\u015fma s\u00fcrecinde, \u00fcretimin de kolektifle\u015fmesi ile b\u00fcy\u00fcyen ve yurt edinen insanda yurtta\u015fl\u0131k bilinci de olu\u015fur. \u0130htiya\u00e7 \u00fczere has\u0131l olan kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fc de denilen ahlaki de\u011ferler, kamu otoritesinin olu\u015fmas\u0131yla yasalara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Asl\u0131nda bug\u00fcn \u00e7o\u011fu insan\u0131n birer pranga olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc yasalar insan topluluklar\u0131n\u0131n birlikte ya\u015famas\u0131 ihtiyac\u0131ndan kaynakl\u0131 olu\u015fmu\u015f, olu\u015fturulmu\u015ftur. Fakat devletli uygarl\u0131k s\u00fcrecinde bu yasalar hiyerar\u015fi ve otoritenin emri alt\u0131na girmi\u015f ve b\u00fcy\u00fck y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 bask\u0131 alt\u0131na alma arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu ba\u011flamda ahlaki normlar\u0131n olu\u015fmas\u0131, insan\u0131n ahlaki politik topluma evirilmesi s\u00fcrecine bakal\u0131m biraz.<\/p>\n \u0130nsanl\u0131k tarihinin en \u00f6nemli a\u015famalar\u0131ndan biri hi\u00e7 ku\u015fkusuz Cilal\u0131 Ta\u015f Devri de denilen Neolitik Toplum s\u00fcre\u011fidir. Hatta insanl\u0131k tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan devrim olarak da adland\u0131r\u0131lan bu \u00e7a\u011f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 Ortado\u011fu ve Mezopotamya olarak kabul g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130lk tar\u0131m\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ilk hayvanlar\u0131n evcille\u015ftirildi\u011fi Neolitik Toplumun hi\u00e7 ku\u015fkusuz, devrimsel bir s\u00fcrecin motor g\u00fcc\u00fc de olmu\u015ftur.<\/p>\n Ahlak felsefesinin olu\u015fumuna entelekt\u00fcel katk\u0131 sunan Aristoteles, \u2018insan\u0131 politik bir hayvan\u2019 olarak tan\u0131mlar. Felsefe teorik iken, ahlak pratiktir. Ahlak yerel \u00f6zellikler ta\u015f\u0131r, hatta yerel g\u00f6r\u00fclebilir ama etik evrensele i\u015faret eder, daha kapsay\u0131c\u0131 bir auras\u0131 vard\u0131r. \u00c7ocuk aile i\u00e7inde ilk ahlaki normlar\u0131 \u00f6d\u00fcl ve ceza ikilemi i\u00e7inde \u00f6\u011frenir. B\u00fcy\u00fcy\u00fcnce \u00e7evresi geni\u015fler; klan, a\u015firet, toplum derken daha geni\u015f bir \u00e7evre i\u00e7inde de\u011fer olu\u015fturur, olan de\u011ferlerini yeni edindi\u011fi, g\u00f6rd\u00fckleri ile harmanlar. G\u00fczeli-\u00e7irkini, iyiyi-k\u00f6t\u00fcy\u00fc, yanl\u0131\u015f\u0131-do\u011fruyu toplum normlar\u0131 ile anlamland\u0131r\u0131r. Ki\u015fisel normlar\u0131n\u0131 toplumsal olan ile bulu\u015fturur. B\u00f6ylece ahlak\u0131n felsefesi de olu\u015fmaya ba\u015flar; etik bu s\u00fcre\u00e7te olu\u015fur. Sokrates birey ahlak\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131rken, Platon devlet ahlak\u0131n\u0131n \u00f6nemine vurgu yapar. Ama Aristoteles birey ve toplumu birlikte ele al\u0131r, toplumsal-kolektif ahlak\u0131 \u00f6nceler. \u0130nsanlar i\u00e7in iyi oldu\u011funu \u00f6nerdi\u011fi politikan\u0131n ahlaka i\u00e7kin k\u0131l\u0131nmas\u0131 gereklili\u011fini savunur. Ama o da g\u00f6rece elit bir s\u0131n\u0131f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na itiraz etmez; bireyin kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesi i\u00e7in, iyi y\u00f6netilen bir topluma ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 sav\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n Kamu otoritesinin hen\u00fcz olmad\u0131\u011f\u0131 bu toplumsal yap\u0131 Ali F\u0131rat\u2019a g\u00f6re Ahlaki-Politik Toplumdur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u2018toplum esas olarak hem ahlaki hem de politiktir\u2019. Bu ba\u011flamda Do\u011fal Toplum ile Ahlaki-Politik Toplum i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f, sarmal bir yap\u0131 olarak varolu\u015funu yap\u0131sal bir forma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ama daha \u00e7ok devletle\u015fme ile olu\u015fan hegemonya Do\u011fal Toplumun ahlaki-politik normlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f, hatta bozmu\u015ftur. Seneca, \u2018Do\u011fa, Tanr\u0131sal ak\u0131ldan ba\u015fka nedir ki? diye sorar. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona g\u00f6re \u2018evrenin d\u00fczenini sa\u011flayan ak\u0131ld\u0131r Tanr\u0131\u2019.<\/a>[5]<\/a>\u00a0Ama \u2018Ahlak\u0131n kayna\u011f\u0131 insand\u0131r\u2019 der Kant. Ona g\u00f6re, evrensel ahlak yasalar\u0131 insan\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirir. Yani Kant\u2019a g\u00f6re, insan bu yasalara uydu\u011fu s\u00fcrece de \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr.<\/a>[6]<\/a>Burada as\u0131l soru \u015fu; bu yasalar\u0131 kim kontrol edecek ve e\u015fit kullan\u0131m\u0131 nas\u0131l bir sistem i\u00e7inde sa\u011flanacakt\u0131r. Do\u011fal toplum s\u00fcrecinde klan kurallar\u0131 (yasalar\u0131) \u00f6zel m\u00fclkiyeti korurken, devletli uygarl\u0131k s\u00fcrecinde evrensel yasalar benzeri bir ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 yap\u0131ya hizmet etti.<\/p>\n Politika, Yalan \u00dcretimi mi?<\/strong><\/p>\n Politika kavram\u0131 kent devletlerden ba\u015flamak \u00fczere, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz modern devletlere kadar; yani devlet\u00e7i uygarl\u0131k s\u00fcre\u00e7lerinde y\u00f6netici s\u0131n\u0131flar taraf\u0131ndan i\u011fdi\u015f edilmi\u015f, itibars\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, yalan ve hile ile \u00f6zde\u015f k\u0131l\u0131n\u0131\u015f ve politika yapan insanlar\u0131n kahir ekseriyeti de halk\u0131n g\u00fcndemine bir yalan makinesi olarak lanse edilmi\u015ftir. S\u0131n\u0131fl\u0131 toplumlarda ezen-ezilen m\u00fccadelesi s\u00fcre\u011finde ezenin (erkek+iktidar+devlet) kendi maddi bekas\u0131n\u0131 korumas\u0131, daha fazla kar elde etmesi, elde etti\u011fi kar\u0131 koruyabilmesi i\u00e7in ba\u015fta, kendisi i\u00e7in bir d\u00fczen sistemi olan devlet ve onun yasalar\u0131 olmak \u00fczere, politika insanlar\u0131n\u0131 da bir enstr\u00fcman olarak kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Politika ve yalan kavram\u0131 sosyal bilimlerin g\u00fcndemini s\u0131k\u00e7a me\u015fgul etmi\u015f ve etmektedir de. \u00d6zellikle Hannah Arendt\u2019in siyaset ve yalan \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, politikay\u0131 yeniden de\u011ferlendirmemize olanak sunmu\u015ftur. Arendt, yalan\u0131 \u2018modern\u2019 ve \u2018klasik\u2019 olarak ikiye ay\u0131r\u0131r. Modern yalan\u0131 ise daha tehlikeli bulur. Hatta ona yo\u011funla\u015f\u0131r. Modern yalan\u0131n b\u00fcrokrasi taraf\u0131ndan manip\u00fclasyon ama\u00e7l\u0131 \u00fcretilmesi ona g\u00f6re daha tehlikelidir.<\/a>[7]<\/a>\u00a0Yine ahlak kavram\u0131 da bu devlet\u00e7i uygarl\u0131k s\u00fcre\u011finde, \u00e7o\u011funlukla sistemin tasarrufunda olmu\u015ftur. Hele kapitalist modernitenin ha\u015far\u0131 \u00e7ocu\u011fu olarak ahlaki-politik toplumun \u2018evine\u2019 sal\u0131nan t\u00fcketim toplumu, ahlaki de\u011ferleri, adeta kapitalist elitlerin meta sistemine yedeklemi\u015ftir. Bu sitem i\u00e7erisinde neyin ahlakl\u0131 olup, neyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131k pazar ili\u015fkisine indirgemi\u015ftir.<\/p>\n Medya \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131yla, daha \u00f6nce g\u00f6rece korunakl\u0131 olan do\u011fal toplum b\u00fcy\u00fck sars\u0131nt\u0131 ge\u00e7irmi\u015f ve k\u0131smen de teslim olmu\u015ftur. Sovyetler Birli\u011finin (SSCB) da\u011f\u0131l\u0131\u015f s\u00fcrecinde Arnavutluk i\u00e7in \u201cbir ciklet i\u00e7in terk edildi\u201d yorumu yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Elbette Sovyet sisteminin kolektivizm ad\u0131na bireysel \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri k\u0131s\u0131tlamas\u0131 bir neden olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcp ele\u015ftirilebilir ama meselenin nirengi noktas\u0131 kapitalizmin t\u00fcketim aparat\u0131n\u0131n ileti\u015fim kanallar\u0131 (o y\u0131llarda yaz\u0131l\u0131, i\u015fitsel ve g\u00f6rsel bas\u0131n) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kolektif ya\u015fama ve onun de\u011ferlerine sald\u0131r\u0131 oldu\u011fu g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmamal\u0131. Bu sald\u0131r\u0131 sistemi bug\u00fcn en vah\u015fi haliyle t\u00fcm ekosistemi bir rant alan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sanal medya ve onun ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan medya uzmanlar\u0131 insan\u0131n da bir sat\u0131\u015f ve pazarlama enstr\u00fcman\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 \u2018\u00fcr\u00fcn yoksa \u00fcr\u00fcn sensin\u2019<\/a>[8]<\/a>\u00a0mottosuyla anlat\u0131yorlar. Art\u0131k insan da ulus ve d\u00fcnya \u00f6tesi \u015firketlerin birer sat\u0131\u015f enstr\u00fcman\u0131, promosyon olarak verilen \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bug\u00fcn \u00e7o\u011fumuzun ileti\u015fim cihazlar\u0131nda y\u00fckl\u00fc olan uygulamalar\u0131n \u00e7o\u011funun \u00fccretsiz kullan\u0131ma a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n nedeni insan\u0131n \u00fcr\u00fcn olarak pazarlanmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. \u0130nsan evrimi \u00fczerine kitaplar\u0131yla tan\u0131nan Y. Noah Harari, \u2018art\u0131k bilgisayar\u0131m\u0131z, telefonumuz heckleniyorun \u00f6tesine ge\u00e7iliyor. Yak\u0131n bir gelecekte elit bir grup, di\u011fer insan y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 bir makine gibi hackleyecek\u2019 diyor.<\/p>\n Robotlar \u0130nsanlar\u0131 D\u00fcnyadan\u00a0Kovabilir mi?<\/strong><\/p>\n Profes\u00f6r Harari \u201cgereksiz s\u0131n\u0131f\u201d diye bir kavram kullan\u0131yor. Yak\u0131n gelecekte algoritmalar\u0131n (yapay zeka; AI) egemenli\u011finin kurulaca\u011f\u0131n\u0131 (ki S.Hawking insanl\u0131k i\u00e7in tehlikeli, durdurun demi\u015fti), kontrol edilemeyen elit bir s\u0131n\u0131f\u0131n t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131 kontrol alt\u0131na alaca\u011f\u0131n\u0131, b\u00fcy\u00fck insan topluluklar\u0131n\u0131n \u2018gereksiz s\u0131n\u0131fa\u2019 d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Pek de yabana at\u0131lmayacak bu g\u00f6r\u00fc\u015fe g\u00f6re emek \u00fcretimi, emek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fc, burjuvazi ve i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 olgular\u0131 ve kavramlar\u0131 ortadan kalkacak ve \u00fcst\u00fcn bir s\u0131n\u0131f ile \u2018gereksiz s\u0131n\u0131f\u2019 olu\u015facak. \u0130kinci Makine \u00c7a\u011f\u0131 olarak tarif edilen (ilki Sanayi Devrimi) bu d\u00fcnyada, beden ve kol g\u00fcc\u00fcyle \u00e7al\u0131\u015fan biyolojik \u00fcretim elemanlar\u0131 (insan) yerine hi\u00e7 durmaks\u0131z\u0131n \u00e7al\u0131\u015facak otomasyon sistemleri olacak. \u0130nsana ya hi\u00e7 ya da \u00e7ok az ihtiya\u00e7 duyuldu\u011fu bu spirit\u00fcel \u00e7a\u011f\u0131n ba\u015flam\u0131\u015f oldu\u011fu da malum.<\/a>[9]<\/a>\u00a0Fiziki anlamda insan\u0131n makinelerle yar\u0131\u015famad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada insana da ihtiya\u00e7 kalmayacakt\u0131r. Bu durumda, hala bili\u015fsel yap\u0131s\u0131 kurulamam\u0131\u015f, yaz\u0131lamam\u0131\u015f, kodlanamam\u0131\u015f makinelere kar\u015f\u0131 insana bir s\u00fcre daha ihtiya\u00e7 duyulabilir. Peki ya sonra? Ger\u00e7ek \u00f6tesi dedi\u011fimiz ve yak\u0131n \u00e7a\u011f olarak da okunabilecek post truth zamanda ne olacak insana? Bu can s\u0131k\u0131c\u0131 duruma, konuya liberal yakla\u015f\u0131m g\u00f6sterse de Kevin Drum\u2019un \u201cHo\u015f geldiniz Robot Efendiler, L\u00fctfen Bizi Kovmay\u0131n, Olur mu?\u201d yaz\u0131 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 olduk\u00e7a sars\u0131c\u0131.<\/a>[10]<\/a><\/p>\n Yapay Zekan\u0131n Ahlak Normlar\u0131n\u0131\u00a0Kim Belirleyecek?<\/strong><\/p>\n \u0130nsan tanr\u0131ya m\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor? Harezmi\u2019nin 8.Y\u00fczy\u0131lda buldu\u011fu algoritma post truth \u00e7a\u011fda insan\u0131 Tanr\u0131 seviyesine y\u00fckseltebilir mi? El Cezeri\u2019nin yakla\u015f\u0131k bin y\u0131l \u00f6nce, saray elitleri i\u00e7in tasarlad\u0131\u011f\u0131 robotlar, yak\u0131n gelecekte yeni bir elit s\u0131n\u0131f\u0131n hizmetine mi girecek tekrar? Algoritmalar\u0131 etkin kullanan sermaye s\u0131n\u0131f\u0131 tanr\u0131sal bir varl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015febilir mi? G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu ve benzeri sorular \u00e7o\u011falt\u0131labilir. Bu sorular elbette bilinmez bir s\u00fcreci anlamaya d\u00f6n\u00fckt\u00fcr. Teknolojik geli\u015fimin h\u0131z\u0131na yeti\u015fmekte zorlanan b\u00fcy\u00fck insan topluluklar\u0131n\u0131n s\u00fcrece adapte olmas\u0131, dahil oldu\u011fu s\u0131n\u0131f\u0131n ba\u015f\u0131na gelecek olas\u0131 olumsuzluklara cevap \u00fcretmesi, kar\u015f\u0131 bilgi ve diren\u00e7 g\u00f6stermesi i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnmesi gerekiyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde yapay zekan\u0131n h\u0131zl\u0131 y\u00fckseli\u015fi, ya\u015fam\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 etkisiyle sempatiyle kar\u015f\u0131lanmas\u0131 yak\u0131n gelecekte bir kabusa d\u00f6nme ihtimali ta\u015f\u0131yor. Asl\u0131nda ihtimal \u00f6tesi bir realite s\u00f6z konusu. 3D yaz\u0131c\u0131lar sayesinde biyonikle\u015fen insan\u0131n gelecekte \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011fe ula\u015fmas\u0131 ve benzeri geli\u015fmeler t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n olmasa da insan i\u00e7in \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olabilir. Bug\u00fcn \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve g\u00f6rece mutluluk veren, yaratan teknolojik geli\u015fim, \u00e7ok da uzak olmayan bir gelecekte insan\u0131n sonunu getirebilir mi ger\u00e7ekten? Yaz\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda \u2018insan\u0131n soyu t\u00fckenebilir mi?\u2019 diye sormu\u015ftuk. E\u011fer \u00f6nlem al\u0131nmazsa s\u00fcre\u00e7 oraya eviriliyor. T\u00fcp bebek y\u00f6ntemleri ve embriyolar\u0131 d\u00f6lleyen t\u0131p Silikon vadisinde kim bilir neler geli\u015ftiriyor?<\/p>\n Organizmalar\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren, onlara yeni bi\u00e7imler veren, \u00fcreten, klonlayan t\u0131p, tamamen yapay zek\u00e2 etkisine girdi\u011finde neler yapmaz ki? Ticari ama\u00e7l\u0131 Yapay Zek\u00e2 e\u011fitimi veren bir kurum, e\u011fitim ama\u00e7l\u0131 \u00fcr\u00fcnlerini pazarlamak i\u00e7in \u015fu c\u00fcmleleri sayfas\u0131nda kurmaktan \u00e7ekinmemi\u015f; \u201c..ticari a\u00e7\u0131dan yapay zekan\u0131n \u00e7ok karl\u0131 olmas\u0131 ve insan fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in maliyeti d\u00fc\u015f\u00fcrmesi..\u201d<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi sat\u0131c\u0131, insan\u0131 ortadan kald\u0131ran bu uygulamalar\u0131 gurur ve ba\u015far\u0131 arac\u0131 olarak pazarlamakta etik bir sorun g\u00f6rm\u00fcyor.<\/p>\n Peki insanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bu geli\u015fmelere kim dur diyecek veya s\u0131n\u0131rlayacak? Makinelerin ahlak ve etik kurallar\u0131 olacak m\u0131? Olacaksa hangi esaslara g\u00f6re belirlenecek? Kurallar insan esasl\u0131 m\u0131 do\u011fa esasl\u0131 m\u0131 olacak? D\u00fcnyaya b\u00fcy\u00fck zarar veren insan\u0131 korumak ve di\u011fer canl\u0131lar\u0131 korumamak, t\u00fcm ekosistem s\u00f6z konusu oldu\u011funda ahlaki olacak m\u0131? Ger\u00e7ekten bu kadar \u00e7ok insan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 d\u00fcnyan\u0131n ve t\u00fcm di\u011fer canl\u0131lar\u0131n yok olu\u015funa tercih edecek miyiz?<\/p>\n Bu optikten bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda robot \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n do\u011fa ve insan d\u0131\u015f\u0131ndaki canl\u0131lar i\u00e7in daha yararl\u0131 olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. En az\u0131ndan elimizdeki veri ve olas\u0131 senaryolar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Ama i\u015fte as\u0131l soru yine cevaps\u0131z kal\u0131yor; robotlar\u0131n fiziksel g\u00fcc\u00fc d\u00fcnyay\u0131 ve evreni bili\u015fsel varl\u0131k insan gibi alg\u0131layabilir mi? Robotlar insan\u0131n ruhsal yap\u0131s\u0131yla birle\u015fip avatara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrse kurtulu\u015f sa\u011flanabilir mi? Alevilerin \u0130nsani k\u00e2mil dedi\u011fi, Nietzsche\u2019nin \u00fcst\u00fcn insan olarak tarif etti\u011fi bir varl\u0131k, d\u00fcnya ve evrenimiz i\u00e7in daha iyi ve do\u011fru olmaz m\u0131? Yapay zek\u00e2 insan\u0131n evrimine bu y\u00f6nl\u00fc bir katk\u0131 sunabilir mi? Bu yeni \u2018Makine \u00c7a\u011f\u0131\u2019 (ilki Sanayi Devrimi) dedi\u011fimiz zaman aral\u0131\u011f\u0131nda, insanlar ve makineler (yapay zek\u00e2) aras\u0131nda olu\u015facak anomaliye dair bir\u00e7ok uyar\u0131c\u0131 makale yaz\u0131ld\u0131, Stephan Hawking gibi bilim insanlar\u0131 yapay zekan\u0131n durdurulmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledi, olas\u0131 tehlikeler i\u00e7in ikaz etti.<\/p>\n Meseleye ba\u015fka bir ba\u011flamdan, ahlaki politik \u00e7er\u00e7evede de bakma ihtiyac\u0131 var. Durumun etik boyutunu tart\u0131\u015fmal\u0131. \u0130nsan\u0131n yerine ikame edilen otomasyon sisteminin yani yapay zekan\u0131n, \u00e7iplerin, makinelerin sosyal hayat\u0131m\u0131za olumlu olumsuz etkileri, toplumsal ve bireysel normlar\u0131m\u0131za etkileri ne olacak, etrafl\u0131ca irdelenmeli. Yak\u0131n gelecekte daha da \u00e7o\u011falaca\u011f\u0131, \u00fcretim ve i\u015f hayat\u0131m\u0131zda daha fazla yer kapaca\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n Yapay zekan\u0131n g\u00fcndelik ya\u015fam\u0131n bir par\u00e7as\u0131na h\u0131zla d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, bu s\u00fcrece cevap olacak \u00e7al\u0131\u015fmalar da yap\u0131l\u0131yor. Yaz\u0131l\u0131mc\u0131lar yapay zek\u00e2 i\u00e7in, ismini Eski Yunan kahinlerinden alan \u201cDelfi\u201d isimli bir ahlak ve etik kurallar\u0131 uygulamas\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015f. Hen\u00fcz yeni olan bu uygulama ile makine eti\u011finin ilk ad\u0131mlar\u0131 da at\u0131lm\u0131\u015f oluyor. B\u00f6ylece yeni \u00e7a\u011f\u0131n yeni anayasas\u0131n\u0131n ilk yasalar\u0131 da yaz\u0131lm\u0131\u015f oluyor.<\/p>\n \u0130nsan davran\u0131\u015f ve de\u011ferler sistemi, sanal d\u00fcnyan\u0131n normlar\u0131na g\u00f6re yeniden \u015fekilleniyor. Bunu kabul etmeli ve gelece\u011fe uyum a\u00e7\u0131s\u0131ndan adaptasyon sa\u011flanmal\u0131. Sanal medyada yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir payla\u015f\u0131m\u0131n be\u011feni (like) al\u0131p almamas\u0131 ile g\u00fcncel hayat i\u00e7indeki varolu\u015fumuzu sorguluyoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc. Payla\u015f\u0131mlar\u0131m\u0131z\u0131n like (be\u011feni) almas\u0131n\u0131 bir dostun selam\u0131 olarak al\u0131yor, payla\u015f\u0131ma t\u0131klanan be\u011feni olumlu ele\u015ftiri olarak de\u011ferlendiriliyor ve dislike (be\u011fenmemeyi) de verilmemi\u015f selam ve ele\u015ftiri olarak alg\u0131l\u0131yoruz art\u0131k. \u00dcstelik bu norm sadece gen\u00e7lik normu de\u011fil, t\u00fcm sanal medya kullan\u0131c\u0131lar\u0131nda, ku\u015fak fark\u0131 olmaks\u0131z\u0131n g\u00fcndelik hayat bilgisine ve de\u011fer yarg\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f durumda. Yine konu\u015fma yerine yazma ve bunu yaparken de emoji dedi\u011fimiz g\u00f6rsel i\u015faretlerle yap\u0131yoruz.<\/p>\n M.\u00d6. ya\u015fayan Platon\u2019un yaz\u0131n\u0131n bulunmas\u0131na, \u2018unutkanl\u0131\u011f\u0131 artt\u0131raca\u011f\u0131\u2019 i\u00e7in kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir. Haks\u0131z m\u0131? De\u011fil galiba ama yaz\u0131n\u0131n pozitif etkileri daha y\u00fcksek olmu\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. \u0130lk radyo ve televizyon yay\u0131n\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda da benzeri kayg\u0131lar ya\u015fanm\u0131\u015f ama s\u00fcrece adaptasyon da o denli h\u0131zl\u0131 olmu\u015ftu.<\/p>\n \u0130nsanlar standartlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren \u00e7o\u011fu hareket ve fikirlerden korkarlar. De\u011fi\u015fime diren\u00e7 g\u00f6sterilmesi insan i\u00e7in yeni bir \u015fey de\u011fil. Ama g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki h\u0131zl\u0131 teknolojik yenilikler art\u0131k insan\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtm\u0131yor ve insan ve topluluklar eskiye nazaran daha rahat uyum sa\u011fl\u0131yor. Yani dijital yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 diren\u00e7 g\u00f6steren k\u00e2\u011f\u0131t t\u00fcrevli k\u00fclt\u00fcr ara\u00e7lar\u0131na g\u00fcn\u00fcm\u00fczde diren\u00e7 g\u00f6steren bir orta ve ya\u015fl\u0131 ku\u015fak olmas\u0131na ra\u011fmen gen\u00e7 ku\u015fak \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k ya\u015fam\u0131yor ve bu de\u011fi\u015fimi normal g\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n Peki Bu H\u0131zl\u0131 Teknolojik Geli\u015fimler Ger\u00e7ekten Normal mi?\u00a0<\/strong><\/p>\n Elbette diyalektik ak\u0131\u015f i\u00e7erisinde normal kar\u015f\u0131lanmal\u0131. Ama kapitalizmin geli\u015fimi ve ona ko\u015fut modern insan ara\u00e7 ve gere\u00e7lerine d\u00fcnyan\u0131n kaynaklar\u0131 yeti\u015femiyor art\u0131k. D\u00fcnyay\u0131 adeta t\u00fcketmi\u015f durumday\u0131z. \u0130nsan n\u00fcfusunun dengelenmesi d\u00fcnyan\u0131n yarar\u0131na olaca\u011f\u0131 kesin. Sistemin ekolojik dengeden yana yeniden kurulmas\u0131 zaruri. Yeni d\u00f6nem, dijital ve sanal gelecek bu y\u00f6n\u00fcyle ekosistem i\u00e7in daha zarars\u0131z g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bireysel, grupsal kar amac\u0131 g\u00fctmeden, binlerce insan\u0131n eme\u011fini s\u00f6m\u00fcrmeden, birka\u00e7 makine ve onlar\u0131n aparatlar\u0131 ile e\u015fit t\u00fcketim i\u00e7in \u00fcretim yap\u0131lmas\u0131, insan\u0131n yery\u00fcz\u00fcnde daha iyi \u015fartlarda ya\u015famas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilir. (Burada s\u0131n\u0131flar meselesini de tart\u0131\u015fmaya a\u00e7mal\u0131 tabi.) Meseleye insan odakl\u0131 bakmazsak ahlaki olmayan bir durum da yok asl\u0131nda. Distopik g\u00f6r\u00fcnen bu yeni durum, d\u00fcnyan\u0131n kaynaklar\u0131na g\u00f6re, belki de yak\u0131n-uzak gelecekte d\u00fcnyan\u0131n t\u00fckeni\u015fine<\/a>[i]<\/a>\u00a0(hatta yok olu\u015funa) g\u00f6re bi\u00e7imlenecektir.<\/p>\n <\/p>\n <\/a>[i]<\/a>\u00a0Y\u00fczy\u0131l\u0131n ekolojik ve otomasyon felaketleri y\u00fczy\u0131l\u0131 olaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc yapan bilim insanlar\u0131 atmosferde 3 milyon y\u0131l\u0131n toplam\u0131nda olu\u015fmayan karbondioksit yo\u011funlu\u011funun olu\u015ftu\u011funu, yak\u0131n gelecekte buzullar\u0131n eriyece\u011fini, okyanuslar\u0131n asitlenece\u011fini, kurakl\u0131\u011f\u0131n \u00f6l\u00fcmc\u00fcl derecelere ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Yani g\u00fcne\u015f sistemimizdeki bu muhte\u015fem mavi nazar boncu\u011fu, t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn de yo\u011fun katk\u0131s\u0131yla \u00f6l\u00fcyor. Yak\u0131n-uzak bir gelecekte d\u00fcnyan\u0131n do\u011fal kaynaklar\u0131 canl\u0131lara ya\u015fam deste\u011fi veremeyebilir \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc y\u00fcksek. Bu durumda canl\u0131lar\u0131n ya\u015fam olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 robotlar sa\u011flayabilir mi, yapay zek\u00e2 canl\u0131 t\u00fcrleri i\u00e7in kurtar\u0131c\u0131 rol \u00fcstlenebilir mi? Ya da Hawking\u2019in i\u015faret etti\u011fi gibi, bu k\u00fc\u00e7\u00fck metal b\u00f6cekler insan\u0131n sonunu h\u0131zland\u0131rabilir mi, bunu zaman g\u00f6sterecek.<\/em><\/p>\n <\/p>\n [1]<\/a><\/strong>Tar\u0131m ve \u015eehirleri ikinci \u00e7a\u011f olarak tarif eden Resse; \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00c7a\u011f\u0131 \u201cYaz\u0131 ve Tekerlek\u201d ve D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00c7a\u011f\u0131 da \u201cRobotlar ve Yapay Zek\u00e2\u201d olarak isimlendiriyor. Bkz.: Byron Reese, Yapay Zeka \u00c7a\u011f\u0131, Say Yay.<\/em><\/p>\n [2]<\/a><\/strong>M.Sahlins, Akrabal\u0131k Nedir, Ne de\u011fildir, Dipnot Yay.<\/em><\/p>\n [3]<\/a><\/strong>Aktaran Leslie Lipson, Demokratik Uygarl\u0131k, T.\u0130.B.K\u00fclt\u00fcr Yay.<\/em><\/p>\n [4]<\/a><\/strong>J.J. Rousseau, \u0130nsanlar Aras\u0131ndaki E\u015fitsizli\u011fin Kayna\u011f\u0131, Say Yay.<\/em><\/p>\n [5]<\/a><\/strong>Bkz. Seneca, Ahlak Mektuplar\u0131<\/em><\/p>\n [6]<\/a><\/strong>I.Kant: Ahl\u00e2k Metafizi\u011finin Temellendirilmesi, T\u00fcrkiye Felsefe Kurumu<\/em><\/p>\n [7]<\/a><\/strong>\u00a0Bkz.: Hannah Arendt, Siyasette Yalan, Sel Yay.<\/em><\/p>\n [8]<\/a><\/strong>Bkz.: Nesimi Aday, Sosyal \u0130kilem ya da Distopya Olmak, Yeni Ya\u015fam Gzt.<\/em><\/p>\n [9]<\/a><\/strong>Geni\u015f bilgi i\u00e7in bkz.: Peter Frase, D\u00f6rt Gelecek-Kapitalizm Sonras\u0131 Hayat K\u00dcY Yay.<\/em><\/p>\n [10]<\/a><\/strong>Mother Jones Dergisi, 2013. Aktaran P.Frase<\/em><\/p>\n <\/p>\n Demokratik Modernite \/ D\u00fc\u015f\u00fcnce ve Kuram Dergisi, Say\u0131 38, 2022<\/strong><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u0130lk insanlar\u0131n tarihinde \u00fc\u00e7 \u015feyin \u00e7ok ya\u015famsal oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Ba\u015fat olan bu \u00fc\u00e7 \u015fey hi\u00e7 ku\u015fkusuz; beslenme, bar\u0131nma ve soy devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ama ille de beslenme. Karn\u0131n\u0131 doyuramayan insan\u0131n yatacak yer arama ve soyunu s\u00fcrd\u00fcrme d\u00fc\u015f\u00fcncesi…<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":404,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[196,14,200,193,201,194,199,198,197,195,162],"class_list":["post-403","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","tag-ahlak","tag-el-cezeri","tag-harezmi","tag-homo-eractus","tag-homo-habilis","tag-homo-sapiens","tag-like-dislike","tag-makine-cagi","tag-teknoloji","tag-toplum","tag-yapay-zeka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/403","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=403"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/403\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":419,"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/403\/revisions\/419"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/404"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=403"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=403"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/nesimiaday.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=403"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"http:\/\/nesimiaday.com\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Ilk-El-Aletleri-300x142.png\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/nesimiaday.com\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Ilk-Evlerimiz-225x300.png\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/nesimiaday.com\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/Neolitik-Koy-300x225.png\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/nesimiaday.com\/wp-content\/uploads\/2022\/06\/El-Cezeri-Robot-143x300.png\")
<\/p>\n